روستای برگ جهان

قبل از پرداختن به پاسخ سؤال فوق ، باید بدانیم طرح چنین سؤالی تا چه حد در اولویت قرار دارد و اصولاً آمدن یا نیامدن پادشاه قاجار به برگ جهان ، چقدر می تواند اهمیت داشته باشد.

هدف ، پیدا کردن تأثیرات فراوانی ست که عبور مشاهیر بر روند تحولات یک منطقه ی جغرافیایی و شکل گیری مناسبات گوناگون آن گذاشته و می گذارد. فی المثل حتماً بسیاری از دوستان می دانند سوگلی حرم ناصری ، دختری از اهالی روستای " امامه "بود که " فاطمه " نام داشت و بعدها به " انیس الدوله " ملقب و معروف شد. وجود چنین زنی در اندرونی شاه ، علاوه بر این که موجب شد نام خانوادگی قسمت عمده ای از اهالی آن روستا " انیسی " شود ، سبب ساز ساخت چندین پل و عمارت و نیز طرح های عمرانی دیگر در منطقه گردید که بقایای آن امروزه نیز دیدنی است.

آیا می توان مهاجرت خاندان همایون از مازندران به برگ جهان و در پی آن تأثیر شخص مرحوم محمد همایون را نسبت به عمران و آبادی روستا و ارتقای  سطح سواد و فرهنگ اهالی ، نادیده گرفت ؟

جمله ی معروفی هست که می گویند : " اگر بینیِ کلئوپاترا ملکه ی مصر باستان اندکی بزرگتر بود ، تاریخ مسیر دیگری پیدا می کرد. "  گرچه در این عبارت ، مبالغه نیز به چشم می خورد ، اما یقیناً نقش شخصیت ها بر تاریخ و تأثیر حضور حتی تصادفی آن ها را نباید نادیده گرفت.

برای ورود به بحث و پاسخ به سؤال اصلی این نوشته ، لازم است مقدمتاً اشاره ی مجملی به تاریخ منطقه داشته باشیم. این که سابقه ی تاریخی برگ جهان ، در کنار پیشینه ی منطقه ی لواسان ، به قبل از اسلام و حتی قبل از میلاد مسیح بازمی گردد ؛ برکسی پوشیده نیست. برای اثبات این مدعا ، علاوه بر شواهد مسلم حاصل از پژوهش های باستان شناسی ، نشانه های انکار ناپذیری نیز در متون معتبر مدون موجود است که خوشبختانه افراد متخصصی چون " دکتر حسین کریمان " به آن پرداخته اند. در کتاب هایی چون کامل ابن اثیر ، حدودالعالم ، معجم البلدان حموی ، تاریخ طبرستان ظهیرالدین ، تاریخ رویان اولیاء الله آملی ، المسالک و الممالک استخری ؛ به صراحت نام کوهساران [ قصران ] ، لواسان ، جائیج رود [ جاجرود ] و لار ضبط شده است. گرچه نام " برگ جهان " در هیچکدام از متون یاد شده دیده نمی شود ، اما به عقیده ی نگارنده این امر با در نظر گرفتن و قبول این فرضیه که ساخت واژه ی ترکیبی" برگ جهان " و اسم گذاری بر روستا ، سابقه ای کمتر از سیصد سال دارد ، قدمت دو هزارساله ی روستایمان را نفی نمی کند. (1)

مهم ترین ویژگی منطقه ی لواسان که در کتب متقدمین اشاره شده ، آب و هوای به غایت خوش و معتدل آن و سپس وجود باغ های میوه ی بسیار با میوه های خوش گوار آن است. ابوریحان بیرونی در " آثارالباقیه " آورده :

... و ییلاق گرگین [ قهرمان تاریخی ـ اسطوره ای شاهنامه ] " لار " بودی ...

همچنین عبدالله وصاف شیرازی ، صاحب " تاریخ وصاف " می نویسد که لار و قصران ، ییلاق چند تن از ایلخانان مغول از جمله غازان خان بوده است.

در دوران متأخر نیز از پادشاهان قاجار ، " فتحعلی شاه " اولین پادشاهی بود که در قسمت شمالی جاجرود فعلی [ حوالی " سبو کوچک " ] قصر بزرگی ساخت تا علاوه بر فرار از گرمای تهران و استفاده از آب و هوای بسیار معتدل منطقه ، به شکار در جنگل های آنجا بپردازد. (2) از فتحعلی شاه به بعد نیز تمام پادشاهان با شروع فصل گرما ، اکثر مواقع لواسانات را برای سکونت انتخاب می کرده اند. " اعتماد السلطنه " یکی از رجال دارای نفوذ عصر قاجار ، ذیل وقایع سال 1261 ق [ 1224 ش ] همزمان با سلطنت " محمد شاه قاجار " می نویسد :

... مرض وبا در دارالخلافه [ تهران ] بروز و طغیان کرد . موکب پادشاهی [ محمدشاه ] به لواسان رفت و از شهر و مضافات کثیری تلف شدند. (3)

باید یادآوری کرد که تهران صد تا دویست سال پیش ، نه این هیولای رعب آور فعلی بود و نه آن قریه ی خوش آب و هوایی که بعضی متون و آثار ادبی هنری از آن به عنوان نقطه ی شمالی " ری " یاد کرده اند. تهران آن سال ها ، پایتخت حقیری بود که جدای کاخ های سلطنتی و معدود خانه های اعیان و اشراف ، سرشار از فقر و فلاکت و ویرانی و عقب ماندگی بوده است. قحطی و مرگ و میر ناشی از بیماری هایی که معلول سطح نازل مناسبات شهری ، تأسیسات و خدمات بهداشت عمومی بوده ، تمامی متمولان و در رأس آنان دربار را وادار می کرده که بخصوص در فصل گرما ، با خدم و حشم و ساز و برگ و تفنگ و تفنگچی ، راهی لواسان شوند. (4)

لواسان از جمله ییلاق های پادشاهان قاجار بود که پس از فتحعلی شاه ، هر کدام به طور بلافصل و با اطاعت از سنت ملوکانه ی ! " شاه بابا " ، علاوه بر استفاده از کوشک ها ، ویلاها ، و عمارت های موروثی ، خود نیز در نقاط مختلف منطقه ، مبادرت به احداث بناهای اختصاصی دیگری نیز کرده اند. جالب این که جدای این لنگراندازی ها ، هر از چندگاهی با علم کردن چادر و کتل و آلاچیق [ اسکان به شیوه ی عشایر آذربایجان که سلف پادشاهان فجر بودند ] در نقاط خوش منظر غیر مسکونی منطقه نیز جاخوش می کرده اند :

.... [ موکب ناصرالدین شاه ] روز بیستم [ جمادی الاولی برابر با 17 شهریور 1274 شمسی ] به " رسنان " من محال لواسان نزول اجلال فرمودند. روز بیست و یکم ، لتیان و کنار رود جاجرود محل اردوی همایون بود. (5)

مطابق همین قاعده ، ناصرالدین شاه نیز از قرار ، عاشق آب و هوای زلال و لطیف ، میوه ها و سبزیجات خوش خوراک و قطعاً مهمان نوازی های اجباری [ و گهگاه خوش خدمتی های ] اهالی لواسان بوده است. با مرور زندگی روزمره ی او در سراسر نیم قرن سلطنت وی و مطالعه ی کتب شرح حال ؛ پی می بریم حضرت والا هر سال بدون استثنا با شروع فصل گرما عموماً و شیوع بیماری های مسری خصوصاً ، به یکی از روستاهای جاجرود ، گلندوک ، امامه ، افجه و لار کوچ می کرده است :

... موکب همایون امروز [ 20 خرداد 1235 شمسی ] به لواسان و قریه ی افجه تشریف فرما گردیدند. (6)

... موکب همایون بیست و چهارم ماه [ جمادی الاولی برابر با 21 شهریور 1247 شمسی از جاجرود ] به سمت لواسان حرکت فرمود که بعد از چهار شب توقف در گلندوک به قریه ی امامه تشریف فرما گردیدند. (7)

باید یادآور شد که منطقه ی لواسان ، جدای مناطق ییلاقی و باغ هایی بود که قبله ی عالم (!) در نقاطی مثل عشرت آباد ، قصرفیروزه ، نیاوران ، منظریه و ... داشت.

از خوش خدمتی های گهگاهی برخی از لواسانی ها برای شاهان قاجار گفتیم و بطور نمونه مسافرت وی به امامه را ذکر می کنیم که باعث شد کدخدای ده ، دخترش فاطمه را با سبدی میوه به حضور ملوکانه (!!)  بفرستد و دختر زبر و زرنگ و هوشمند و حاضر جواب لواسانی نیز ، چنان خود را در دل سلطان صاحبقران جا می کند که به رغم عقدی نبودنش بین یکصد و هشتاد همسر ناصرالدین شاه ، سوگلی شود و در تمام مسافرت ها بر خلاف سنت رایج مردسالارانه ی دربار ، همراه دایمی او بشود. [ به جز یک مورد ، آن هم مسافرت ناصرالدین شاه به فرنگ ، که به علت مخالفت فقهای دربار ، انیس الدوله از حوالی مسکو به تهران عودت داده شد. و جالب آن که شاه طی اقامت در فرنگ ، از غم فراق انیس الدوله بی تاب شده و به مناسبت روز " ولنتاین " با پیک مخصوص برای وی کادو می فرستد. و این اولین کادوی روز ولنتاین در تاریخ ایران بود. ] (8)

آب و هوای لواسان تا بدان حد به مذاق ناصرالدین شاه خوش آمده بود که :

... روز دهم ذیحجه که روز عید اضحی [ قربان ] بود ، اعلی حضرت اقدس شاهنشاهی دام ملکه ، چون در قریه " افجه " متعلق به جناب صدراعظم [ میرزا آقاخان نوری ] تشریف فرما بودند ، در همانجا سلام عام منعقد گردید. (9)

با تطبیق تاریخ در می یابیم این بارعام در روز جمعه اوّل شهریور سال 1234 شمسی ، یعنی 154 سال پیش برگزار شده است. یعنی زمانی که افرادی چون مشهدی میرزا  و حاج جده ی کوشکستانی ، آقا حبیب طوسی ، کربلایی علی اصغر و استاد غفور [ اثباتی ] ، حاج محمد ، مشهدی رحمة الله و کربلایی حسینعلی لبافی و کربلایی ابوالقاسم و مشهدی خلیل پلویی زندگی می کرده اند. ریز و درشت اوضاع آن زمان برگ جهان را می توان با کنار هم نهادن تکه های پازل تاریخ مدون و اقوال شفاهی افراد سالخورده و رفتگان محاسبه کرد :

• معیشت سخت مردم بخاطر وجود نوع خاصی از نظام خرده مالک ارباب ـ رعیتی
• وجود چارپاداران حرفه ای که کارمزد و یا عمدتاً سال مزد بوده اند.
• مزارع گندم و جو اربابی و دروگرهایی که اغلب در قبال دریافت مقداری از برداشت کار می کرده اند.
• شکل هندسی خانه هایی از سنگ و خشت خام و بام هایی از تیر و پردو و خاک و گون.
• پوشاکی آمیخته از سنت مغولی و اهالی دیلم و طبرستان
• آداب و رسومی ممتزج از فرهنگ باستانی زردشتی ـ مزدکی با فرهنگ متأخر شیعی ـ عربی

از طریق مطالعه ی مسافرت شاهان قاجار و بطور خاص سفرهای ناصرالدین شاه به منطقه ، می توان راههای مواصلاتی تهران ـ لواسان را تا حدودی ترسیم کرد. و سپس نتیجه گرفت که این راهها ، بواقع منطبق با راههای باستانی و حتی ماقبل تاریخی بوده که سپاهان [ اصفهان ] را به ری و ری را به تپورستان [ طبرستان ] وصل می کرده است.

دو راه عمده بوده که تهران را به برگ جهان وصل می کرده است :

1. تهران - جاجرود - زیادآباد - برگ جهان
2. تهران - تلو - لشکرک - سینک - برگ جهان

با مطالعه ی دقیق تر می توان دریافت که هیچ کدام از این راهها در نواحی نزدیکتر به برگ جهان ، منطبق با راههای اصلی مواصلاتی تهران - لار و سپس لار - مازندران نبوده است. اعتماد السلطنه راههای مواصلاتی تهران - لار را خصوصاً در مسیر حرکت کاروان شاهی ، دو راه عمده ذکر می کند :

1. تهران - جاجرود - رسنان - لار
2. تهران - گلندوک - افجه - لار

می بینیم که خوشبختانه یا متأسفانه ، برگ جهان در مسیر هیچیک از این راهها نیست. و از همین جا می توان به روشنی دید که چرا با وجود این که در میان افراد صاحب نام دربار شاهان قاجار ، به کسانی از اهالی جاجرود ، چارباغ ، امامه ، افجه و سینک برخورد می کنیم ولی هیچکدام از اهالی برگ جهان ، حتی در دون پایه ترین مقام ها ، در دستگاه شاهی حضور نداشته اند. آیا عامل جغرافیایی ، یعنی دور بودن از مسیر راههای اصلی ، عامل عمده بوده است ؟ یا خصلت ها و ویژگی های ذاتی اهالی برگ جهان سبب گردیده که عالماً عامداً از دستگاه سلطنت یا هر حوزه ای که بوی اشرافی گری بدهد ، دوری بجویند ؟ آیا فرهنگ معاشرت پذیری اهالی برگ جهان همچون فضای جغرافیایی آن ، بسته بوده است ؟

با توجه به مهاجر بودن طوایف طوسی ، لبافی ، اثباتی و کوشکستانی و در نظر گرفتن عدم آمیزش پذیری اهالی مرو و دیلم و طبرستان در قرون 5 و 6 و 7 و 8 ، چنین امکانی چندان دور از ذهن نمی نماید. به نظر حقیر تمام عوامل فوق در عدم ورود اهالی برگ جهان به دربار قجر مؤثر بوده است. بدون قصد تحمیل این عقیده به دوستان ، شخص من از این اتفاق در گذشته ی نه چندان دور روستای مادری و پدری ، بسیار خرسندم. با این که بارها و بارها پادشاهان دبنگ قاجار از کنار گوش اجداد ما گذشته یا اتراق کرده اند ، در حالی که بسیاری از اهالی منطقه خواسته یا بالاجبار به اشکال گوناگون هدایا و تحف منقول و غیر منقول ، بی جان یا جاندار ( !!! ) پیشکش می کرده اند ؛ آنها علی الظاهر تمایلی به خوش رقصی های مشمئز کننده نداشته اند.

شاید خالی از لطف نباشد که در خاتمه خاطره ای را که خود از حاج جعفر آقای پلویی شنیده ام ، به عنوان شاهد بیاورم :

« از پدرم [ مرحوم خلیل پلویی ] شنیدم که روزی در لار عمله ی قشون شاه [ احتمالاً مظفرالدین یا محمدعلی شاه ] برای حمل اسلحه ی مورد نیازشان قاطرهای کربلایی حسن پدر مرحوم حاج جدّه را مصادره می کنند. مرحوم علی بابای کوشکستانی به سرعت خود را به برگ جهان رسانده و موضوع را به آقا حبیب طوسی که نفوذی داشت ، می گوید. آقاحبیب فی الفور مشهدی خلیل پلویی را با یک نفر دیگر احضار کرده و آهوی زنده ای را که قبلاً اسیر کرده بود به آن ها می دهد تا به عنوان تحفه نزد حاکم وقت منطقه در افجه ببرند. آقا حبیب نامه ای به این قاصدان می دهد که در آن از مصادره ی قاطرها گله کرده بود. حاکم وقت بعد از خواندن نامه ، بر خلاف رسم رایج بدون این که به قاصدان انعامی بدهد ، با قبول هدیه با اکراه دستور استرداد قاطرها را داده و قاصدان با قاطرها به روستا بازمی گردند. »

می بینید که آقاحبیب طوسی ، حتی برای پس گرفتن قاطرها نیز ، حاضر به شرفیاب (!) شدن ننگ آلود نمی شود و سر و ته قضیه را با دادن رشوه ای ناچیز و گسیل داشتن دو قاصد غیرحرفه ای ، هم می آورد.

نتیجه این که برای پاسخ به سؤال اصلی این نوشتار ، باید گفت : با توجه به اقوال شفاهی و عدم وجود مستندات معتبر در متون مدون ، می توان با صراحت رأی داد که خوشبختانه یا متأسفانه ناصرالدین شاه هرگز برگ جهان را ندیده بوده است.

----------------------------------------

(1) بررسی علت تسمیه ی روستا به " برگ جهان " و مباحث مرتبط ، نوشتاری جداگانه می طلبد که اگر عمری بود در آینده به آن خواهیم پرداخت.

(2) یاکوب ادوارد پولاک ، پزشک مخصوص ناصرالدین شاه در سفرنامه اش شرح کشافی از شکار ناصرالدین شاه در جاجرود به همراه عمله و اکره و اوج مسخرگی ِ جلال و جبروت ساختگی ِ مستبدانه اش ارائه کرده که خواندنی ست . نشانی آن : سفرنامه پولاک : ایران و ایرانیان / یاکوب ادوارد پولاک. ترجمه کیکاوس جهانگیری. ـ تهران : خوارزمی ، 1368 ــ ص 130 به بعد

(3) مرآة البلدان / محمد حسن خان اعتماد السلطنه. با تصحیحات و حواشی عبد الحسین نوایی و میرهاشم محدث. ـ تهران : دانشگاه تهران ، 1368 ص 939

(4) جالب است که پولاک ، به خاطر عدم پیشرفت علم پزشکی روز ، بدون این که علت علمی بیماری های همه گیر ناشی از آلودگی آب را بداند ؛ بطور تجربی دریافته بود که لواسان و لار ، بهترین منطقه برای دوری از مهلکه و رهایی از ابتلاست. برای تفصیل بیشتر رجوع کنید به : سفرنامه ی پولاک ص 501

(5) مرآة البلدان - ص 1562

(6) همان ص 1254

(7) همان ص 1579

(8) در مورد زندگینامه و شرح حال " انیس الدوله " رجوع کنید به : روستای امامه و انیس الدوله / ابوالقاسم تفضلی. ـ تهران : کتابسرا ، 1363 و نیز : یادداشت هایی از زندگانی خصوصی ناصرالدین شاه / دوستعلی خان معیرالممالک . ـ تهران : نشر تاریخ ایران ، 1362

(9) مرآة البلدان - ص 1226