روستای برگ جهان

نیت من از نگارش این متن طرح مباحثی است که امیدوارم بتواند در ایراد نظرات و مقالات آتی به کار آید و چارچوب بهتری به مباحث مربوط به برگجهان بدهد و کمکی باشد برای این که در مباحثی که صورت می گیرد در مورد تعمیم دادن مسائل مربوط به این روستا به دیگر روستا ها و همچنین در انتخاب مسیر جستجوی ریشه بعضی مشکلات دقت بیشتری شود. با این همه می دانم حجم بالایی از این مطالب را همه می دانند و برایشان تکراری خواهد بود.

" بزرگترین تقسیم کار مادی و معنوی جدایی شهر و روستا است. تضاد میان شهر و روستا با گذر از بربریت به تمدن ، از نظام دودمانی به کشور و از محلی گری به ملت آغاز می شود و در همه تاریخ تمدن تا به امروز ادامه می یابد. با پیدایش شهر در عین حال ضرورت اداره ، پلیس ، مالیات و غیره و به طور کلی ، سیاست پدید می آید. این جا نخست تقسیم اهالی به دو طبقه بزرگ به چشم می خورد که مستقیماً بر تقسیم کار و ابزار تولید استوار است. اکنون دیگر شهر ، نمودار واقعیت ترا کم جمعیت ، ابزار تولید ، سرمایه ، لذایذ و نیازهاست ، در حالیكه روستا درست عکس این واقعیت ، یعنی انفراد و تنها در مالكیت خصوصی می تواند وجود داشته باشد و بارزترین بیان در آمدن فرد تحت تقسیم کار ، تحت فعالیتی معین و تحمیل شده به او می باشد ، در آمدنی که یكی را می تواند بی شعور شهری و دیگری را حیوان بی شعور روستایی کند و تضاد منافع هر دو را روزانه باز آفریند. اینجا باز کار مساله عمده است. نیروی مسلط بر افراد است و تا آنجا که این وجود دارد ، مالكیت خصوصی نیز باید وجود داشته باشد. "

تعریف ده ، عبارتست از ، تعدادی خانوار که در منطقه ای تمرکز یافته اند و شغل آنان کشاورزی یا دامداری است ، در محلی استقرار می یابند که به آن ده می گویند. ده قدمت بسیار دارد ، افراد آن از هنجارهای ویژه ی خود تبعیت می کنند و از تجانس بالایی برخوردارند. دستگاههای اداری هر کشور بر اساس جمعیت ساکن در یك منطقه جغرافیایی شاخص هایی برای ده ، آبادی ، قریه و امثالهم ساخته است. *

" ده یا قریه عبارت از مرکز جمعیت و محل سکونت 250 نفر یا 50 خانوار است که در آمد اکثریت افراد آن از طریق کشاورزی حاصل می شود. " *

دهقانان نیز مردمی هستند که در روستا ها و آبادی ها زندگی می کنند و اقتصاد آنان مبتنی بر کشاورزی ، زراعت ، باغداری و نگهداری دام و ماکیان است و عمدتاً خود و افراد خانواده شان در واحدی کشاورزی فعالیت می کنند. افرادی که با استفاده از روشهای زراعی سنتی زمین را کشت کرده و غذا تولید می کنند.

• دهقان ، یک کلیت همسان و تفکیک نا پذیر است.
• دهقان یكی از انواع نژاد و تبار آدمی است که در همه جای دنیا به هم شباهت دارد. ( دفیلد ) *

آبادی روستایی : مناطقی است در حوالی روستا ها که سکنه آن عموماً خویشاوند هستند و با کشت و زرع و دامداری زندگی خود را می گذرانند. آبادی ها با جمعیت اندک به تعداد زیادی در اطراف روستا ها پراکنده هستند. محصولات تولید شده در آبادی معمولاً به حدی است که فقط تکافوی نیاز آبادی را می کند و اگر مازادی به دست آید جهت کالاهای مورد نیاز مبادله می شود.

وقتی به تعریف های مختلفی که از روستا می شود بنگریم ، با شاخص های : جمعیت به نسبت کم و البته همگن و متجانس ، یکجانشین ، اختلاف طبقاتی کم ( نظام قشربندی بسیار ساده ) ، تکیه بر کشاورزی ( بعنوان منبع در آمد اصلی ) روبرو می شویم ، و در بعضی تعریف ها با ویژگی هایی مثل ، خودکفایی و بالا بودن همکاری و تعاون و بعنوان کوچکترین واحد سیاسی معرفی شده است. اما این سئوال پیش می آید که چرا بیشتر شاخص های مطرح شده ، در مورد برگجهان تطبیق نمی کند ؟ آیا با تغییراتی که در این روستا صورت گرفته ، باز هم می شود آن را روستا نامید ؟ اصولاً شاخص هایی که ما می توانیم آنها را در مورد برگجهان بکار ببریم و بگوییم که این یک روستا است کدام است ؟ مثلاً بلایی که سر بسیاری از روستاهای اطراف بلوار امام خمینی آمده ، مثل روستای احمد آباد ، که همگی تبدیل به یک محله شده اند و تنها اسم خود را روی تابلوی کوچه ای حفظ كرده اند ، سر برگجهان نمی آید و اصولاً موجودی یا عنصر زنده ای که از برگجهان بعنوان یک روستا دفاع می کند کدام است ؟

آمار جمعیت روستایی ایران برای 50 سال به قرار زیر است : ( جمعیت ها به میلیون است )

اینجا نیز باز سئوالات بیشتری مطرح می شود که آیا روستاهای ما ظرفیت جمعیتی بیشتر از این را ندارند ؟ و اصولاً نهایت توان کشاورزی ایران چقدر است ؟ و با توجه به مشکلات مربوط به کم آبی ایران ، مسیر توسعه باید از مسیر دیگری به غیر از کشاورزی – یعنی صنعت – به نتیجه برسد و آیا سرمایه گذاری در این مسیر اشتباه است ؟ و...

بهر حال ، برای جلو بردن بحث از ارائه یک تقسیم بندی برای انواع روستاها با توجه به کارکرد شان کمک می گیرم ، روستا های کشاورزی ، روستا های گردشگری – زیارتی ، روستاهای خوابگاهی ، روستاهای عشایری ، روستاهای اداری ، روستاهای صنعتی و روستاهای حوزه شهر - كه نیاز به توضیح زیادی ندارند - مثلاً روستای مبتنی بر كشاورزی با تولید بالا شناخته می شوند و یا روستاهای صنعتی و خوابگاهی ، نتیجه نزدیك بودن به كارخانه های بزرگ اند و یا روستا های اداری كه برای نمونه به دلیل نزدیك بودن به جاده اصلی نسبت به روستاهای اطراف ، مركزیتی پیدا كرده و ساختمانهای اداری و بانكها ، پست و غیره در آنجا متمركز شده اند. روستاهای گردشگری و عشایری هم از اسم شان مشخص است و نیاز به توضیح ندارند. اینجا تنها یك نوع خاص روستا را كه مربوط به بحث حاضر می باشد ، بیشتر توضیح می دهم و آن روستا های حوزه شهر است.

روستاهای حوزه شهر : این روستاها همانطور که از اسم شان پیدا است در حوزه شهر ها قرار دارند و کم کم در آن حل می شوند. جمعیت آنها به شهر ها مهاجرت می کنند و هرگونه فعالیتی در آن ها نزدیک به صفر می شود.

این روستا ها که مصداق بارز آنها را در اطراف تهران می توان دید – از جمله در مورد روستاهای لواسان – در بعضی از آنها وابستگی به حدی رسیده است که مثلاً در مورد خود برگجهان یا سینک و خیلی روستاهای دیگر این منطقه ، نه تنها تنورهای خانگی همیشه خاموش است ، حتی نانوایی هم وجود ندارد و بسیاری از اهالی و ساکنان روستا نان خود را بصورت مستقیم یا غیر مستقیم – مثل نان بسته ای – از اطراف و بخصوص از خود تهران تهیه می کنند. این مورد در چیزهایی دیگر مثل پنیر و ماست و کره و... که حتی دامداران این روستاها را شامل می شود بسیار عمیق تر است.

حجم بالای مهاجرت به شهر از دیگر وی‍ژگی های این روستا ها است ، طوری كه حتی ممكن است ده بصورت خالی از سكنه در آید ، البته در مورد لواسان بخاطر آب و هوای خاص خود و نزدیكی به تهران دچار این مشكل نخواهد شد. – اما نباید این روستا ها را بعنوان روستاهای گردشگری تلقی كرد. –

برای نمونه وی‍ژگی جمعیتی روستای برگ جهان در جدول زیر آمده است :

بر اساس ارقام این جدول می توان گفت که جمعیت روستا در طول این دهه با 6.3% رشد منفی روبرو بوده است.

جزئیات بیشتر عبارتند از : ( مربوط به سال 1375 )

• 61% جمعیت ( 140 نفر ) در سنین 15 تا 64 ساله هستند.
• 18% ( 41 نفر ) 65 سال و بیشتر.
• 21% ( 48 نفر ) کم تر از 15 سال داشته اند.
• از 112 نفر جمعیت با سواد در روستا 64 نفر ( 57% ) مرد و 48 نفر ( 43% ) زن بوده اند.

آمار جدید مربوط به برگجهان به این شكل است : اكنون تنها نزدیك به 116 خانوار در برگجهان ساكن هستند ، 224 نفر مرد ، 154 نفر زن ، جمعاً 378 نفر كه از این تعداد 128 نفر بی سواد اند. البته در این آمار درصدی مربوط به مهاجرین افغانی و غیره می باشد ، بهر حال رشد منفی نسبی در مورد جمعیت فعال یا شاغل روستا ، هرم سنی ساكنین و غیره همه حاكی از بی تاثیری ساكنین اصلی این روستا در تعیین سیاست های كلی آنجا است.

در این روستاها در مواردی فعالیت های خدماتی خاص ، مثل بنگاه داری ، رستوران ، بقالی و سوپر مارکت رونق می گیرد اما در مورد کشاورزی این یک استثناء است زیرا اصولاً کشاورزی در این روستاها صرفه اقتصادی ندارد و به عبارت دیگر در زمینی با این قیمت ، کشاورزی یک کار تزئینی و مفرح است نه یک کار اقتصادی زیرا با مبلغ آن زمین می شود زمینی با چندین برابر متراژ آن ، مثلاً در شمال ، خرید که چه بسا از لحاظ ظرفیت آبی و خاکی هم موقعیت بهتری داشته باشد.

در مورد مسکن در این مناطق نیز همه می دانند که چه تغییراتی در این روستا ها صورت گرفته که به نظر من عمده ترین آنها بعد از شکل آنها و تغییر در مصالح ساختمانی مورد استفاده در آنها که باز نشان از وابستگی بیشتر این روستا ها به شهر دارد. این است که تقریباً تمامی خانه های جدید روی زمین های کشاورزی ساخته می شود و همینطور که همه شاهد بوده ایم ، بارها شده که نوع پوشش گیاهی باغ تغییر داده شده و محوطه سازی با چمن ، گل كاری و درختان تزیینی صورت گرفته است.

بعلاوه ، آنچه بعنوان همگنی میان خانه های روستایی وجود داشت کاملاً از بین رفته و جدا از محوشدن هویت فرهنگی روستا که در پی ساختن خانه هایی شبیه به خانه های شهری ایجاد شده ، خانه ها تبدیل به تابلوهایی برای به نمایش در آمدن دارایی افراد شده است.

مالكیت ها نیز دراین روستاها به صورت خرده مالکی در آمده ، طوریکه زمین ها پس از تقیسماتی که بیشتر بخاطر ویژگی های خاص ارث بسیار خرد شده اند ، دیگر نه آنقدر است که مالک بتواند کارگر انتخاب کند و نه آنقدر کم است که خود مالک بتواند برود و در آن کار کند و تنها مجبور است در زمان اوج کار از افراد دیگر استفاده کند و این تقریباً محدود و مقطعی می باشد. و این باز یکی دیگر از عواملی است که هم باعث به صرفه نبودن کشاورزی در این روستا ها و هم باعث وابستگی بیشتر آنها می شود.

اختلاف طبقاتی بالا در این روستا ها ، که با حضور نوکیسه های روستایی و سرمایه داران شهری به آن دامن زده می شود ، در کنار بیکاری شدید عده ای که بهره کشی ارزان تر افغانی ها آنها را بیچاره تر کرده است ، از سویی عاملی برای نا امنی ها و دزدی ها شده و از سوی دیگر موجب آسیب های اجتماعی مثل اعتیاد و قاچاق و غیره می شود.

همچنین نگاه رقابت جویی كه سوغات فرزندان تهرانی شده ی این روستا ها است ، در زمین خواری ، مرز بندی های ضخیم برای زمین ها و از بین رفتن کامل تعاون و همکاری نمود پیدا كرده است. در حالیكه انواع بنه ها و واره ها و از این دست را در روستا های قدیم ایران می توانستیم ببینیم.

البته دوباره جا دارد تاکید کنم ، با وجود این که اکنون بسیاری از روستا های ایران بخاطر مهاجرت های بالا از روستا به شهر در حال متروک شدن است و در اکثر مناطق روستایی با همین دو گانگی های فرهنگی و مشکلاتی از این دست روبروییم ولی باز هم شدت ، نوع و ریشه مشكلات و بعلاوه راه حل رهایی از آنها با توجه به ویژگی ها و کارکرد هر روستا متفاوت می باشد.

اكنون که تا حدودی از مشخصات کلی روستاهای حوزه شهر گفتیم ، بهتر می دانم این سئوال را مطرح کنم ، حال که برگجهان را بعنوان یکی از روستا های حوزه شهر تهران پذیرفتیم ، چه آینده ای را می توان برای آن تصویر کرد ؟ آیا مسیری را جز آنچه در مورد فشم اتفاق افتاده است ، می شود در نظر آورد یا نتیجه ای مثل ناران خواهد داشت و یا... ؟

به نظر من پاسخ این سئوال با سئوالاتی که بالاتر در حوزه توسعه عنوان کردم با هم گره خورده است و آنچه ما می توانیم بعنوان یک برنامه ریزی مناسب برای روستاهای خود داشته باشیم می بایست در راستای یک نظر درست به توسعه و انسان بدست آید ، توسعه در این تعریف خاص تحول جامعه بسوی یک فرهنگ عالی تر از طریق عوامل درو نزا دانسته شده است و با مفهوم آفرینندگی و خلاقیت که نمود راه حلها و برخوردهای صحیح تر ، دقیق تر و یا کوتاه تر نسبت به امر خاصی است به گونه ای که منجر به رفتار منطقی تری برای جامعه شود و همچنین با مفهوم آموزش به معنی ترتیب دادن محرکها و انگیزه هایی که بدنبال خود پاسخ های معینی را ایجاب می کند و مفاهیم دیگری مثل آگاهی ، آزادی و غیره پیوند نزدیك دارد كه رسیدن به آن نیاز به یک تحول عمیق در زیر بنای اقتصادی و فرهنگی ما دارد تا بتوانیم آن را پس از تصویب این برنامه ها ، عملی کنیم.

اما جایگاه امروز ما و مسیری را كه در حال حاضر با شتاب هرچه بیشتر در آن پیش می رویم - با كمك از نمونه های دیگر آن در روستا های اطراف - به این شكل می توان تشریح كرد :

در این دسته روستا ها من چند قشر مختلف را از هم تمیز داده ام ، این طبقه بندی یك مدل كلی برای تمام روستاهای لواسان می تواند باشد ، با این تفاوت كه در محل های مختلف ، قسمت خاصی برجسته تر است و روستایی دیگر به شكلی دیگر...

اول ، دسته رو به انقراض دهقانان كه با سن زیاد و عدم فعالیت اقتصادی شناخته می شوند و هر سال زمستان چند تن دیگرشان را از دست می دهیم ، سالی یكی دو قطعه زمین شان فروش می رود ، سالی چند صد جعبه گیلاس كمتر می شود و هر سال كمتر می شود روی قدرت تاثیر گذاری آنها حساب كرد.

دوم ، كسانی كه ساكن روستا نیستند و یكی دو نسل است كه به تهران مهاجرت كرده اند ، كار و زندگی شان در تهران است و تنها بصورت هفته ای یا ماهیانه به روستا می آیند ، این دسته خود شامل چند زیر مجموعه است :

• اول آنها كه باغی و خانه ای دارند و در امور مربوط به روستا خود را فعال نشان می دهند و علاوه بر اینكه باغ و خانه خود را آباد نگه داشته اند ، گهگاه خرید و فروشی هم می كنند و استخری می سازند و چاهی می زنند و در امور جمعی در مسجد و حسینیه و شورا و غیره فعال اند. روی اینها می شود حساب كرد ، راهی می سازند ، بانی خیری می شوند ، گاهی دعوایی راه می اندازند و گاهی عامل حل اختلافاتی می شوند ، آجری را سیمان می كنند ، سیمانی را سفید می كنند و گاهی سنگ می كنند و الی بی نهایت.

• دوم آن دسته كه باغی و شاید خانه ای داشته باشند ولی این قشر به زور توانسته همان باغ خود را سر سبز نگه دارد و دیگر نه توان و نه وقت انجام چنین فعالیتهایی را دارند. روزك آبشان را خوب در خاطر دارند و ساختن یك ویلا را آرزو می كنند و آنجاها كه نوبت پول دادن برای بنای ساختمانی یا راهی و مسیر آبی است خوب می دانند به چه كسی معرفی ات كنند و آن نفر درست از دسته بالایی است. البته این دسته اگر باغی كنار راهی داشته باشند قابلیت باز كردن قهوه خانه ای ، جگر كی ای و از این دست را دارند...

• سوم ، آن دسته اند كه باغی دارند كه گوشه ای افتاده و كم كم جنگلی شده ، ریشه درختان عمیق شده و كل خاك را پر كرده است و به چشم هیچ كس نمی آید مگر آن دهقانی كه از كنارش عبور می كند و دو تا خدا بیامرزی می گوید و چند فحش...

سوم ، غریبه هایی هستند كه وارد ده شده اند و آنجا باغی خریده اند و خانه ای ساخته اند ، هفته ای یا ماهی سر می زنند. و مشكل امنیتی ده را نمی توانند هضم كنند. آنها هم دو دسته اند :

• اول آنهایی كه توانسته اند با روستائیان كنار آیند ، در مراسم مذهبی شركت می كنند و به حسینیه كمك می كنند و بانی ساخت راهی ، آسفالت مسیری ، و رسیدن برق و تلفن به محله ای می شوند و... بهر حال روی این ها هم می شود حساب كرد مخصوصاً اگر نفوذی و تكیه گاهی داشته باشند و....
• و دوم آنهایی كه هیچ كار خاصی كه به نظر آید نمی كنند و در واقع نمی شود فهمید كه اصلاً از خریدی كه انجام داده اند راضی بوده اند یا نه ؟...

حال نكته اینجاست كه دو گروهی را كه در بالا بعنوان صاحبان قدرت تاثیر گذاری در ده از آنها نام بردم ، منافع زیادی در رونق پیدا كردن ده دارند و در این راستا هر كاری خواهند كرد تا ده رفت و آمدی داشته باشد. و با این كه آنها می توانند مزایای زیادی را برای اهالی فراهم نمایند و بدین وسیله شیخوخیتی را نیز برای خود ایجاد كنند اما در نهایت راهی را می روند كه شاید من كه امروز به این ده می روم ، فردا جایی در آن نداشته باشم و از سوی دیگر كسانی كه از برگجهان یك آرامش ، خانواده و دو اسم محلی و طبیعت ویژه ای را در ذهن خود دارند همه را یكجا فراموش كنند.

شاید اینجا این حس ایجاد شود كه همه چیز به شدت ساده شده یا اغراق آمیز است بعلاوه اینكه چطور قدرت تاثیر گذاری را تنها بدست دو قشر سرمایه دار و بزرگ مالك ده داده ام ، اما در واقع برخلاف اعتقاد به برابری تمامی انسانها در پیشگاه خداوند ، به استثنای دهقانان كه یك قشر یكدست و ضعیف را تشكیل می دهند ، ما در مورد مهاجرین روستایی به تهران و شهری های غریبه ، سه طبقه بزرگ مالكین ، طبقه متوسط و طبقه ضعیف را می بینیم ، بعلاوه باید گفت در روستا كیست بگوید اگر فردا زمینهای آنجا تا دو برابر گران تر بشود خوشحال نمی شود ، اینجا هم می بینید كه تمامی اقشار و طبقات موجود در این دسته روستا ها منافع خود را با منافع این دو قشر مالك پیوند داده اند ، حتی وقتی مشاهده كرده ایم و باز بیشتر مشاهده خواهیم كرد كه خود این افزایش قیمت ها باعث مهجور تر و بی اثر تر شدن مالكین كوچك و بخصوص ضعیف روستا شده تا حدی كه كم كم می بایست زمین خود را بفروشند و بطور كامل اثر گذاری خود را از دست بدهند.

چند گرایش عمده در مورد آینده برگجهان وجود دارد كه شاید پیچیدگی های زیادی داشته و در جزئیات با یكدیگر تفاوت داشته باشند. اما در حالت كلی دو گرایش عمده بیشتر وجود ندارد :

• در گرایش نخست كه بیشتر ، تاكید بر ایجاد یك فضای توریستی و گردشگری دارد ، علاوه بر فراهم كردن منبع در آمد از سوی دیگر بر حفظ طبیعت آنجا ، اصرار می كند. بعلاوه اینكه می شود فرهنگ اصیل ، آنجا را نیز به شكل یك موزه مردم شناسی بر بدن عروسك های مومیایی به نمایش گذاشت.

این تصور به نظر زیبا می آید و شاید روستا را از آنچه بوده زیبا تر كند و روزی برسد كه به همه دیوار های روستا فرش و گلیم های رنگی آویزان شود ، در واقعیت نیز چنین خواهد شد و دیوار ها را مزین به فرش های رنگی خواهیم دید اما حس نخواهد شد كه روستا زیبا تر شده است ، برگجهان به علت قواره های بسیار كوچك زمین هایش ، پتانسیل ایجاد شهرك ها و ویلا سازی هایی را شبیه آنچه در نارون می بینم ندارد ، و از طرف دیگر بخاطر طبیعت خاصی كه دارد ، پذیرای انبوه رستوران های خرده پا و قهوه خانه های كوچك می شود ، البته شاید چند نمونه رستوران بسیار شیك و گران نیز در بهترین نقاط روستا مشاهده شود. ولی در نهایت آفتی كه به طبیعت و تمام برنامه ریزی های رویایی آنجا می زند با هیچ آفت كشی از بین نمی رود.

• در گرایش عمده ی دوم ، با تاكید بر حفظ زمین ها در مالكیت اهالی و دوری كردن از ورود غریبه به ده ، سعی در حفظ و كنترل تمامی امور می شود ، البته هیچگاه اصراری به نفروختن زمین توسط اهالی نمی شود ، بلكه سعی بر این است كه زمین به غریبه فروخته نشود ، این مورد را می توان به روشنی در بسیاری از بنگاه های بومی كه پاتوق بعضی از بزرگان روستا است دید.

هر دو دسته می توانند تاثیر های فراوانی بگذارند و می گذارند ، اما مشخص است كه كدام بیشتر ، همان كدخدای جدید ده كه دیگر هیچ خدایی را بنده نیست ، منظورم" پول " است.

جدا از همه این ها ، آینده را جمعیت های انبوه غریبه كه نمی شناسی شان ولی شاید تو را بشناسند و آشنایانی كه دیگر تو را نمی شناسند و سرمایه های انبوه تر و ماشین های گران و نان ها و كباب های داغ ، قلیانهای چاق و جگر كی های دو آتشه می سازند و در دیالكتیك با طبیعت رمقی برایش نمی گذارند.

" ما
فاتحان شهرهای رفته بر بادیم
با صدایی ناتوانتر زانكه بیرون آید
از سینه
راویان قصه های رفته از یادیم
كس به چیزی یا پشیزی برنگیرد سكه هامان را
گویی از شاهی ست بیگانه
یا ز میری دودمانش منقرض گشته
گاهگه بیدار می خواهیم شد زین خواب جادویی
همچو خواب همگنان غاز
چشم می مالیم و می گوییم : آنك ، طرفه قصر زرنگار
صبح شیرینكار
لیك بی مرگ است دقیانوس
وای ، وای ، افسوس "

( آخر شاهنامه ، مهدی اخوان ثالت )

------------

* آمار سال 1385 را از آقای فیض آبادی گرفتم.
* دایره المعارف تطبیقی علوم اجتماعی ، نوشته علیرضا شایان مهر، جلد اول و دوم