روستای برگ جهان

من یادم نیست چه وقتی داستان سفر سنگ برگجهانی ها را شنیدم. اما یادم هست روزی در یکی از برنامه های تلویزیونی که فیلمهای سینمایی را نقد می کرد بخشی از یک فیلم به نام سفر سنگ را نشان می داد. من آن زمان متوجه نشدم این فیلم توسط آقای مسعود کیمیایی ساخته شده است. فقط شباهت آن بخش فیلم با داستان سفر سنگ برگجهان در ذهنم نقش بست.

مدتی بود که در فکر بازنویسی داستان بودم ، تا اینکه خیلی اتفاقی عکس آقای محمد علی علیمردانی را یافتم. برای نوشتن داستان واقعه ابتدا علاقمند شدم راجع به فیلم سفر سنگ جستجویی کنم. از طریق اینترنت متوجه شدم این فیلم را مسعود کیمیایی در سال 1356 ساخته است. اصل داستان فیلم از متن نمایشنامه ای گرفته شده است که آقای بهزاد فراهانی به نام سنگ و سرنا نوشته اند. داستان فیلم همان است که به طور خیلی خلاصه خانم ارمغان اثباتی (1) نوشته اند :

ارباب روستایی مالک تنها آسیاب آبادی است و حق اهل آبادی را ضایع می کند. او و عواملش از ساخته شدن آسیابی دیگر جلوگیری می کنند و از انتقال سنگ آسیاب عظیمی که سنگ تراش ساخته جلوگیری می کند. وقتی عوامل ارباب سنگ تراش را زخمی می کنند مرد تازه واردی موسوم به غربتی ( کولی ) پیکر زخمی او را به روستا می آورد و درصدد مقابله با ارباب و ایادی اش برمی آید. اهالی از همراهی با او هراس دارند و فقط محمدحسن آهنگر ، یاور ، و فاطمه و یک روحانی به او که نفعی در انتقال سنگ آسیاب به روستا ندارد ، مساعدت می کنند. آن ها با زحمت بسیار سنگ را به آبادی منتقل می کنند و وقتی ایادی ارباب روبروی آن ها می ایستند سنگ از شیب تپه ای رها می شود و خانه و کاشانه ارباب را خراب و حامیان او را متواری می کند.

و اما داستان اصلی سفر سنگ برگجهانی

شاید حدود 60 تا 70 سال (2) پیش سنگ آسیاب برگجهان در اثر ساییدگی زیاد فرسوده شده بود. هر دو آسیاب آبی برگجهان متعلق به مرحوم کربلایی علی اصغر اثباتی بود. یکی در شمال مصب یا تلاقی دره تنگه مرغ و رودخانه ، جایی که در شرق آن سنگ بزرگ یا کمر راز آلود " جعفر صادق " واقع شده و دیگری در ابتدای سربالایی امامزاده و نرسیده به " لش میدان " در مکانی که " درآسیاب " نام گرفته است. متولی آسیاب نخست مرحوم داش فرج پلویی فرزند قاسم و متولی دومی مرحوم مشهدی اسماعیل داماد مرحوم کربلایی علی اصغر بودند. این صنعت در برگجهان انحصاری و در اختیار خانواده این مرحوم بود. سنگ آسیاب به دلیل ویژگی های خاصش باید از معدن با سنگهای واجد شرایط لازم استخراج می شد. بزرگی و یکپارچگی سنگ بدون ترک و رگه های سست و همچنین مقاومت سایشی بالا و در عین حال شکل پذیر که بتوان سطوح صاف و سوراخهای لازم را در آن ایجاد کرد.

نزدیک ترین معدن سنگ با این خصوصیات در روستای لواسان بزرگ بود. سفارش استحصال و ساخت سنگ آسیاب توسط کلبعلی اصغر داده شد. پس از مدت لازم پیغام از سنگتراش آمد که سنگ آسیاب برای حمل آماده است. جمعیتی فراهم گردید تا برای کار سخت و خطرناک حمل سنگ به لواسان بزرگ گسیل گردند. آقای حاج طهماسب پلویی و آقایان مرحوم حاج حبیب الله لبافی ، حاج حسن لبافی ، حاج اباصلت پلویی ، مشهدی محمد پلویی و احتمالاً محمد علی اثباتی و متولیان آسیابها جزو این مسافران سفر سنگ بودند. (3)

مسیر حمل سنگ کوه اش مرغ بود. سنگی به قطر بیش از 1.5 متر و ضخامت 30 سانتی متر باید از ته دره به نوک کوه اش مرغ و از آنجا تا رودخانه برگجهان حمل می شد. باری به وزن حدود 2 تن.

سنگ پس از چند روز به نزدیک آبادی رسید. (4) اکنون همه از پایان یافتن قریب الوقوع این سفر سخت و طاقت فرسا خوشحال بودند. در روز آخر که سنگ گام به گام غلتانده می شد و با ریسمان و دستک مهار می گردید و به مقصد نزدیک ، عده ای برای مشاهده این کار خارق العاده به تماشا می روند. مسافران سنگ اکنون مسیر سوگ را طی کرده ، از " لولاستونگ " گذشته و به انتهای دره " لنگاور " که مشرف به محله شاهان است رسیده بودند. آقای محمد علی علیمردانی فرزند محمد زکی نیز از محله شاهان به تماشا آمده بود.

سرازیری اکنون بس تند است. مسافران سنگ که نیم نگاهی هم به تماشاچیان دارند خسته از سفری سخت. آنجا چه اتفاقی می افتد ؟ ریسمانی پاره یا دستکی می شکند ؟ سنگ سرکش که با همه وزن و ابهتش پس از قرنها سکون در معدن ، چند روزی ضربات تیشه و قلم سنگتراش را تحمل کرده بود ، لذت راه رفتن را نیز چشیده بود. او لذت حرکت را و آزادی نسبی را حس کرده بود. اما اکنون حس می کند که روزهاست اسیر اراده ی مردان تنومندی است که او را بند زده به مسیری می برند که خود تعیین کرده اند. این نحوه از پیمودن راه مطلوب او نبود. او شاید دنبال آزادی مطلق بود و تصور می نمود هرچیزی که مطلق باشد مطلوبتر است. به قدری شوق داشت که نمی خواست مردم بیش از این معطل بمانند تا گام به گام به مقصد برسند. او شاید قصد داشت بجهد تا مردم یکباره به نتیجه مطلوب برسند و شاید روش گام به گام را نمی پسندید. یا شاید تصور می کرد حرکت بدون هدایت دیگران شیرین تر و مطلوب تر است و تصمیم گرفت در زمانی که همه ی نگاه ها به سوی اوست مسافرانی که او را آورده بودند کنار نهد.

سرازیری به او قدرتی داده بود که تصور کند می تواند خودش حرکت کند. اتفاقات نیز به او کمک کرد که افسار گسیخته حرکتی انقلابی را شروع کند. انقلابی در مقابل همه ی سکونها و همه ی بی ارادگی ها و ظلمی که تاریخ در سرنوشت این سنگ نوشته بود. یکباره سنگ در مقابل دیدگان هیجان زده یا بهت زده ی مسافرانی که این سنگ را به حرکت درآورده بودند و مردمانی که تماشاچیان و گاه مشوقانی بودند به حرکت در می آید. معجزه ای بود یا بلایی در راه ؟ نتیجه ای نامعلوم که در اراده ی هیچ کس نبود. جز اتفاقات و سپری شدن زمان ، هیچ چیز دیگری بر این واقعه مدیریت نداشت. سنگ موجودی زنده و قدرتمند می نمود و شاید هوشیار. اما " ممد کل منزکی " را ندید و ضجه کودکان او که یتیم می شدند را نمی شنید. چون این سنگِ سنگین و شتابزده ، کور بود و کر.

محمد اما حرکت سرکش گونه ی سنگ را دیده بود. تلاشی هم کرد. دستی انداخته شاخه درختی که در حاشیه دره بود گرفت تا خود را از مسیر سنگ خارج کند. دست برقضا شاخه می شکند. اما دیگر سرعت سنگ به قدری بود که فرصت عکس العمل نیافت. سنگ از روی پایش عبور کرده بود. او را به بیمارستانی در تهران می آورند. پزشک پیشنهاد قطع پایش را مطرح می کند. او که هنوز باورش نشده بود اتفاق هولناکی برایش افتاده است به قطع پا رضایت نمی دهد. پا عفونت کرده و مسیر مرگ را برایش هموار می کند. محمد علی در گذشت و در گورستان امامزاده عبدالله دفن شد.

سفر سنگ آن سال پایان دردناکی داشت. شاید این آخرین سفر سنگ بود. آسیابهای آبی از کار افتادند و " استلش " بازیچه یا مکان بازی کودکان شد و دیگر کسی به آسیاب نیاز نداشت. مدتهای مدیدی تا همین اواخر آن سنگ در وسط " روبار " افتاده بود. منظره سنگ خفته بر شنهای کف روبار برای بینندگان جوان تداعی کننده ی مرگ آسیاب و آسیابان بود و برای سالخوردگان تداعی کننده روزهای شادمانی زود گذری که با مرگ محمد پایان یافت. سنگی که اکنون حلال مشکلی نبود ، در یکی از روزهای بهار هدف ضربات پتک کارگرانی شد که او را به یک متر سنگ ساختمانی تبدیل کردند.

فرزندان ( تکه های ) آن سنگ اکنون در دیوار باغ یا ویلایی یا طویله ای در همین گوشه و کنار اما گمنام زندگی می گذرانند و حسرت جوش و خروشهای کوتاه در زمان سفرسنگ را می خورند ، در انتظار سفری دیگر. اما هیچ کس دیگر در پی سنگهای درشت و تنومند نیست. امروز سنگهای کوچکند که به کار می آیند. سنگهای بزرگ مهار نکردنی و غیرقابل حمل و مشکل آفرین هستند. کارگران از همان ابتدا و در معدن سنگهای درشت را می شکنند و آنگاه حملشان می کنند. این سنگها مشتری دارند.

----------

(1) به یادداشتهای ذیل مسابقه شماره یک مراجعه فرمایید.

(2) دوستان و خوانندگان محترم اگر سال دقیق تری می دانند اعلام کنند.

(3) قطعاً افراد دیگری هم بوده اند. اما آقای حاج جعفر پلویی اسامی این افراد را به یاد داشت. به جاست از ایشان به ویژه به خاطر در اختیار گذاشتن عکس مرحوم محمد علی علیمردانی تشکر کنم.

(4) کاربرد چند روز به زعم من است. قطعاً این سنگ یکروزه به مقصد نمی رسید.