روستا برگ جهان، لواسان، لواسانات، طبیعت گردی، کوه نوردی

شما اینجا هستید: مقالات و مطالب هنر و ادبیات ملاحظاتی مقدماتی در گویش برگ‌جهانی (1)


ملاحظاتی مقدماتی در گویش برگ‌جهانی (1)

فرستادن به ایمیل چاپ
میانگین امتیار کاربران: / 1
ضعیفعالی 

مقدمه

وقتی سخن از بررسی گویش برگ‌جهانی دربین باشد، نکته‌یی ابتدایی و بدیهی را باید درنظر گرفت: چنین پژوهشی مستلزم داشتن تخصّص کافی و اشرافی کامل نسبت به زبان و ادبیّات به‌طور عام، و شناخت نسبی از گویش‌های ایرانی است. چنین شخص یا اشخاصی باید در این حوزه مطالعات فراگیر داشته و آموزش‌های مرتبط لازم را دیده باشند.

با وجود این، از آن‌جا که تابه‌حال چنین مهمّی صورت نگرفته و ضمناً برای ورود به آن، مقدّمات و موادّ خام مورد نیاز است؛ نگارنده به خود اجازه داد با بضاعتی اندک و در حدّ تهیّه‌ی مطالبی مبنایی، و مصالح و تمهیداتی ابتدایی اقدام کند. با این امید که در آینده، افراد ذی‌صلاح همّت کنند و بایسته و شایسته از عهده برآیند.

نخست باید کلیّاتی هرچند خلاصه از مسبوقات و مبانی و عناوین گسترده‌تر مقوله را بیان نمود. در ابتدا باید به جایگاه گویش برگ‌جهانی در طبقه‌بندی کلان زبان‌ها و گویش‌ها در سطح ایران و در طول تاریخ پرداخت.

در میان زبان‌های عالم که ریشه‌های باستانی دارند، ریشه‌ی مشترک زبان‌های منطقه‌ی برگ‌جهان، به خانواده‌ی بزرگ زبان‌های "هند و اروپایی" متّصل است. این خانواده‌ی بزرگ زبانی به‌مرور زمان به دو شعبه‌ی بزرگ "هند و ایرانی(آریایی)" و "زبان‌های لاتین و شعب آن" تقسیم شد. زبان‌های هند و ایرانی نیز طبیعتاً به دو شاخه‌ی "ایرانی" و "هندی"  و زبان‌های ایرانی نیز، باز به دو شاخه‌ی "پارسی باستان" و "اوستایی" تقسیم گردیده است. در مقاطع زمانی بعدی و به‌خاطر موقعیّت‌های خاصّ تاریخی-جغرافیایی و تحوّلات سیاسی-اجتماعی [که بحث درمورد آن بسیار مفصل است]، از ادغام زبان‌های "اوستایی" و "پارسی باستان"، زبان‌های "ایرانی میانه" پدید آمد که زبان "پهلوی" یکی از آن‌ها بود. این زبان در مناطق مختلف و در زمان‌ها و مقاطع گوناگون موجب ایجاد انبوهی از گویش‌ها گردید که یکی از این گویش‌ها "فهلوی" یا "پرتوی" نام گرفت. بنابر نظر کارشناسان، گویش برگ‌جهانی یکی از شاخه‌های بسیار متعدّد لهجه‌ی فهلوی ست. دیگر گویش‌های زاییده از فهلوی، به‌جز روستاهای شمیرانات و قصران [و ازجمله برگ‌جهان]، در دیگر مناطق شمال غربی و مرکزی ایران رایج بوده و درحال حاضر نیز [با تغییرات بسیار نسبت به گذشته‌های دور] رایج است.

جدایی و افتراق این لهجه‌ها [و ازجمله گویش برگ‌جهانی] از زبان رسمی، دلایل متعدّدی داشته که می‌توان آن‌ها را در دو محور عمده خلاصه کرد:

  1. دلایل جغرافیایی که ناشی از عوامل طبیعی ست. وجود رودها، دریاها، جنگل‌ها و کوه‌های بزرگ و عبورناپذیر که مانع عبورومرور و قهراً دخل و تصرّف زبان رسمی و نوشتاری در لهجه‌ها می‌شد.
  2. روش حکومت‌های ملوک‌الطّوایفی که برای زبان رایج در منطقه‌ی خود برتری قائل بوده و آشکار و پنهان و یا خواسته و ناخواسته مانع نفوذ و رواج دیگر زبان‌ها و گویش‌ها بودند.

با وجود این، به‌تدریج و در طول زمان، لهجه‌یی بر دیگر لهجه‌ها برتری یافت. می‌دانیم که هرگز نمی‌توان با زور و جبر زبانی را بر زبانی دیگر تحمیل کرد. پس دلیل تفوّق و برتری یک گویش بر گویش دیگر چه بود؟ بنابر اظهارات زبان‌شناسان، می‌توان در پاسخ به این پرسش سه دلیل عمده ذکر کرد:

  1. اقتصادی (و به تبع آن اجتماعی): روابط بازرگانی متمرکز و دادوستدها خودبه‌خود موجب چیرگی لهجه‌یی بر لهجه‌ی دیگر می‌شد. بدان معنا که هریک از طرفین دادوستد که موازنه‌ی تجاری مثبت‌تری داشت، زبان و لهجه‌اش نیز بر طرف دیگر تحمیل می‌گردید. فی‌المثل لهجه‌ی اهالی مکّه، به‌سبب نفوذ تجاری حاصل از وجود تمرکز دادوستد در پیرامون کعبه، بر دیگر لهجه‌های عربی چیره شد.
  2. سیاسی: آن گروه از نظام‌های حکومتی که بر حوزه‌های دیگر سلطه‌ی سیاسی نظامی داشت، بر استخدام و به‌کارگیری کارگزاران هم‌زبان خود اصرار می‌ورزید. روشن است که گسیل این ماموران به نقاط دیگر و تعامل آنان با مردم حوزه‌ی حکمرانی، عملا موجب می‌شد یادگیری زبان حاکمان مایه‌ی تفاخر گردیده و کم‌کم زبان بومی از رواج بیفتد. در مورد زبان فارسی دری، بزرگ‌ترین دلیل چیرگی و تفوّق آن بر دیگر لهجه‌ها، شکل‌گیری نخستین دولت‌های متمرکز پس از اسلام در خراسان بود. و می‌دانیم خراسان منطقه‌ی نطفه‌بندی و رشدونمو زبان فارسی دری بوده است.
  3. ادبی: بسیاری از گویش‌های رایج در مناطق، صرفاً ابزارهای مکالمه‌ی شفاهی بوده و شکل مکتوب نداشته‌اند. از همین رو علاوه بر کتب علمی و ادبی، نگارش ابلاغ‌ها، فرمان‌ها، متون دینی و نیز تحریر و تنظیم اسناد حقوقی، موجب چیرگی زبانی می‌شد که شکل نوشتاری داشته باشد.

در برگ‌جهان و مناطق پیرامون آن نیز، همواره زبانی رسمی یا ادبی-نوشتاری وجود داشته که فرامین دیوانی، ابلاغ‌های حکومتی، صورت اخذ مالیات و بُنه‌گیری، عریضه‌ها و هم‌چنین کلیه‌ی اسناد حقوقی براساس آن نگاشته می‌شده است. صدالبته در تعاملات بیرون از روستا، خاصّه در ارتباطات با ری باستان و طهران بعدی، زبان ادبی-نوشتاری به‌گونه‌یی طبیعی، واژگان، ویژگی‌ها و گه‌گاه ساختار و خصوصیّات دستوری خود را بر گویش شفاهی رایج تحمیل کرده است. در محیط‌های آموزشی و مکتب‌ها هم، جدای از عربی که زبان قران و دیگر متون دینی بود، فارسی دری به‌ شکل روخوانی و رونویسی از کتاب‌هایی چون گلستان سعدی، طوفان‌البکاء (جوهری)، شاهنامه و... ترویج می‌شد. گویش یا گویش‌های دیگری که در مکالمه‌ی اهالی متداول و رایج بود، صورت نوشتاری نداشت و ادبا و متولّیان زبان و ادب، هیچ رغبتی برای ثبت و ضبط مکتوب آن‌ها نداشته و اصولاً آن‌ها را واجد هیچ ارزشی برای تامّل و تفحّص نمی‌دانستند. مطمئناً به همین دلایل بوده که بسیاری از اصطلاحات و واژه‌ها و در مواردی ویژگی‌های ساختاری و نحوی این گویش، از رواج افتاد و فراموش شد.

یکی از ابتدایی‌ترین بدیهیّات حاصل‌شده‌ی علم زبان‌شناسی، اثبات این نظریه است که هیچ‌یک از زبان‌های قدیم یا موجود، و طبیعتاً قواعد و ویژگی‌های آن‌ها، صورت اصلی آن زبان‌ها نیست. بلکه مجموعاً اصل واحدی داشته‌اند که با تغییرات و تطوّرات بسیار [و البته تدریجی و به‌مرور زمان] به نسل ما رسیده است. و جالب این‌که همین ماترک موجود نیز، همواره دستخوش تغییر و تحوّل بوده و کوشش و اصرار ما در جهت حفظ مطلق آن به یک حال و یک صورت، رنج بیهوده بردن براساس خیالی باطل است.

در ادامه‌ی بیان تفصیلی قانون تحوّل در زبان‌ها، باید در نظر داشت که گویش‌های محلّی و ازجمله گویش برگ‌جهانی، به نسبت زبان‌ها و گویش‌های رسمی، در معرض تحوّلات بیشتری بوده و هستند. چون زبان رسمی [مشترک]، به دلیل ثبت و ضبط واژه‌ها و قواعد دستوری در آثار ادبی مکتوب و فرهنگ‌های مدوّن، تغییرات کمتری را می‌پذیرد. حال آن‌که گویش‌هایی چون گویش برگ‌جهانی، چون محلّ و محملی برای ثبت و ضبط نداشته، ناگزیر دستخوش تحوّلات بیشتری شده و خواهد شد.

در این راستا و در ادامه‌ی همین بحث، باید نکته‌ی فوق‌العاده مهمّی را یادآور شد و بر آن تاکیدی موکّد کرد. اغلب این تصوّر اشتباه وجود دارد که زبان رسمی [درمورد ما، زبان فارسی معیار] صورت اصلی و صحیح زبان است و دیگر گویش‌ها، شاخه‌های منشعب‌شده‌ از آن هستند. امّا علم زبان‌شناسی اثبات نموده که این تصوّر اساسا و به‌طور کلّی غلط است. فی‌المثل درمورد ما، نباید این‌گونه تصوّر کرد که گویش برگ‌جهانی فرزند یا نوه نتیجه‌ی زبان فارسی معیار امروزی است. با شواهد و دلایل گوناگون [که در قسمت‌های بعدی به آن مفصّل‌تر خواهیم پرداخت]، می‌توان یقین داشت که رابطه‌ی گویش برگ‌جهانی با زبان معیار امروزی، نه چون رابطه‌ی فرزند با پدر، بلکه با اغماض بسیار، هم‌چون رابطه‌ی دو برادر است. دقیقا با تکیه بر این واقعیّت بدیهی، هرگونه به‌سخره گرفتن و تحقیر گویش برگ‌جهانی [یا هر گویش دیگری] با معیار قراردادن زبان رسمی و خاصّه لهجه‌ی تهرانی، اساسا اشتباهی محض و نشانه‌ی غرور و تکبّری بی‌جا ست. با استناد به این نکته‌ی بسیار مهم، ضرورت  پژوهش و پرداختن به گویش برگ‌جهانی، به‌خودی‌خود موجّه می‌گردد.

بیهوده نبود و نیست که از یک قرن پیش به این‌سو، دانشمندان زبان‌شناس بسیاری در سطح جهان [و ابتدا از اروپا]، سعی کردند شباهت‌های زبان‌ها را با یکدیگر یافته و از این طریق بتوانند به ریشه‌ی مشترک احتمالی آن‌ها پی ببرند. از رهگذر این کوشش‌ها، درحال‌حاضر می‌توان گویش‌ها را تجزیه و تحلیل کرد و بررسی گویش برگ‌جهانی نیز، براساس همان ره‌آوردها سهل‌تر خواهد بود. امید که در قسمت‌های بعدی بتوانیم به حداقل انتظارمان در این مهم دست یابیم.

ادامه دارد

 

مآخذ و منابع این قسمت:

افشار، ایرج و... / گویش‌شناسی . فرهنگستان زبان و ادب ایران، ج اول، ش 2، اردیبهشت 1383.

پورریاحی، مسعود / شناسایی گویش‌های ایران . تهران: سازمان میراث فرهنگی، بی تا.

حق‌شناس، علی محمد / مرگ و مانایی زبان . نشریه آزما، شماره 3، خرداد و تیر 1378.

خانلری، پرویز / تاریخ زبان فارسی . تهران: بنیاد فرهنگ، 1353.

ــ همو / زبانشناسی و زبان فارسی . تهران: بنیاد فرهنگ، 1347.

ص‍ادق‍ی‌، ع‍ل‍ی‌اش‍رف‌ / تکوین زبان فارسی . ت‍ه‍ران‌: دان‍ش‍گ‍اه‌ آزاد ای‍ران‌‏‫، 1371.

FacebookTwitter
نظر (0)

تنها کاربران عضو شده در سایت می توانند نظر خود را ارسال کنند!
اگر در سایت عضو هستید با نام کاربری و رمز عبور خود در سایت وارد شوید
برای ارسال نظر لطفاً قوانین سایت را در نظر داشته باشید...


 
 
 
 

فرهنگ لغات برگجهانی

محبوب ترین مطالب


Warning: Creating default object from empty value in /home/cmatcar7/public_html/modules/mod_mostread/helper.php on line 79

Warning: Creating default object from empty value in /home/cmatcar7/public_html/modules/mod_mostread/helper.php on line 79

Warning: Creating default object from empty value in /home/cmatcar7/public_html/modules/mod_mostread/helper.php on line 79

Warning: Creating default object from empty value in /home/cmatcar7/public_html/modules/mod_mostread/helper.php on line 79

Warning: Creating default object from empty value in /home/cmatcar7/public_html/modules/mod_mostread/helper.php on line 79

Warning: Creating default object from empty value in /home/cmatcar7/public_html/modules/mod_mostread/helper.php on line 79

آخرین مطالب


Warning: Creating default object from empty value in /home/cmatcar7/public_html/modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Warning: Creating default object from empty value in /home/cmatcar7/public_html/modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Warning: Creating default object from empty value in /home/cmatcar7/public_html/modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Warning: Creating default object from empty value in /home/cmatcar7/public_html/modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Warning: Creating default object from empty value in /home/cmatcar7/public_html/modules/mod_latestnews/helper.php on line 109