روستا برگ جهان، لواسان، لواسانات، طبیعت گردی، کوه نوردی

شما اینجا هستید: مقالات و مطالب تاریخ و جغرافیا از تهرون تا شاهون با سیحون


از تهرون تا شاهون با سیحون

فرستادن به ایمیل چاپ
میانگین امتیار کاربران: / 7
ضعیفعالی 

نه سایت روستای برگجهان جای سخن گفتن درباره مهندس هوشنگ سیحون است و نه من توانایی این کار را دارم. آنچه قصد من از نگارش این مطلب است، شناختن اجمالی این مرد بزرگ (به عنوان فردی که میراث گرانبهایی را در ایران بنا نهاده است)، و تشریح ورود و حضور او در روستای کوچک و زیبایمان - برگجهان- است. گرچه پیش از این نیز ورود ایشان به برگجهان و نقش ترسیم شده از برگجهان را جناب آقای محمود فیض آبادی در سایت درج کرده اند، اما به نظرم رسید هم شخصیت ایشان بیش از این معرفی شود و هم در خصوص نقشهای ترسیم شده توسط  ایشان از برگجهان و مسیر تهران تا برگجهان بیشتر توضیح داده شود.

استاد سیحون در شهریور 1299 ، در تهران و در خانواده‌ای آشنا با موسیقی به‌ دنیا آمد. پدربزرگ او میرزا عبدالله فراهانی از پیشگامان موسیقی سنتی و معروف به پدر موسیقی سنتی ایران بود. مادر وی، مولود خانم، از نوازندگان تار و سه تار، و نیز دایی او مرحوم  احمد عبادی، استاد بزرگ سه تار بود. همسر مرحوم ایشان نیز نقاش، و صاحب گالری سیحون در تهران بود.

استاد پس از پایان تحصیل معماری در دانشکده هنرهای زیبای دانشگاه تهران، به دعوت آندره گدار (رئیس اداره باستان‌شناسی وقت ایران) برای ادامه تحصیل راهی پاریس می‌شود و در دانشسرای عالی ملی هنرهای زیبای پاریس (بوزار) به تکمیل دانش معماری خود می‌پردازد و در سال 1949 به درجه دکترای هنر می‌رسد. او در بازگشت به ایران در سن 23 سالگی نخستین اثر معماری خود را که بنای یادبودی بر آرامگاه بوعلی سینا بوده است، طراحی می کند.

وی استاد دانشکده هنرهای زیبای دانشگاه تهران بوده و یک دوره ریاست این دانشکده را نیز عهده دار بوده است. سیحون در طول سالهای فعالیت خود عضو شورای ملی باستان‌شناسی، شورای عالی شهرسازی، شورای مرکزی دانشگاههای ایران و کمیته بین‌المللی ایکوموس (Icomos، وابسته به یونسکو) بوده و به مدت 15 سال مسؤولیت مرمت بناهای تاریخی ایران را برعهده داشته است.

سیحون در کنار معماری، به نقاشی از مناظر و روستاهای ایران می‌پرداخت و نمایشگاه‌هایی از آثار خود را، در ایران و در خارج از ایران برپا کرده‌است. آثار وی در نمایشگاهی در دانشگاه ماساچوست در سال 1972 در کنار آثار هنرمندانی چون پیکاسو و سالوادور دالی به نمایش درآمد. دانشگاه‌هایی مثل MIT، هاروارد، واشنگتن و برکلی مجموعه‌ای از نقاشی‌های او را گردآوری کرده و نگهداری می‌کنند.

هوشنگ سیحون سالهاست که در ونکوور کانادا زندگی می‌کند و شهروند افتخاری فرانسه نیز می باشد.

استاد سیحون نقاش و معمار پرسابقه ایرانی، به مرد بناهای ماندگار معروف است. از میان پروژه‌های طراحی و ساخته شده وی می توان به آرامگاه بزرگانی چون خیام (1338)، کمال الملک، بوعلی سینا (1951)، نادرشاه افشار، کلنل محمدتقی خان پسیان،عباس میرزا و ده‌ها مقبره و آرامگاه دیگر اشاره کرد. به گفته ی خودش، چند آرامگاهی را که طراحی و ساخته است(مانند فردوسی، خیام،نادر)، محل واقعی دفن آن افراد نبوده است. به این معنی که این افراد را از گور درآورده و در جای فعلی به خاک سپرده اند.

وی همچنین طراحی بنای موزه توس ، ساختمان بانک سپه در میدان توپخانه تهران ، اداره برق میدان شهدا، ساختمان‌های سازمان نقشه برداری کل کشور، کارخانه نخ ریسی کوروس اخوان، کارخانه آرد مرشدی، مجتمع آموزشی یاغچی آباد، سینما آسیا، سینما سانترال، کارخانه کانادادرای (زمزم فعلی) در تهران و اهواز، کارخانه یخ سازی کورس اخوان و حدود ۱۵۰ پروژه مسکونی خصوصی را بر عهده داشته است.

استاد سیحون «نقش افکنی» است که در دنیای ابعاد، از معانی پر رمز و راز باطن سخن به میان می‌آورد و برای بزرگانی که معمار و طراح آرامگاه‌شان بوده، کوشیده است تا معانی باطنی، فلسفه نظری و ساحت وجودی هر یک را در نقش مقبره‌اش متجلی و نمایان سازد که در ادامه به برخی از این موارد اشاره می شود:

استاد سیحون طرح آرامگاه حکیم عمر خیام را مبتنی بر اصول ریاضی و مثلثاتی خیام، پایه‌گذاری و طراحی نموده ‌است. هوشنگ سیحون خود در باره این بنا می‌گوید: آرامگاه خیام در باغ امامزاده محروق نیشابور قرار داشت. اولین کاری که باید انجام می‌دادم این بود که به گونه‌ای طراحی کنم که آرامگاه خیام و امامزاده محروق تداخل پیدا نکنند. به همین منظور من برای باغ محوری عرضی تعریف کردم تا آرامگاه را که در گوشه شمال شرقی باغ قرار داشت از امامزاده جدا کنم. از طرفی چون خیام آرزو داشت مزارش در جایی باشد که در بهاران برگ گل روی مزارش بریزد، مکانی را در باغ انتخاب کردم که اختلاف ارتفاع سه متری نسبت به درختان زردآلوی باغ داشت. چون این مکان سه متر پائین‌تر قرار دارد فصل بهار شکوفه‌های زردآلو روی مزار می‌ریزد.

خیام ریاضیدان، منجم و ادیب بود؛ سعی داشتم که این سه جنبه شخصیتی در مزارش تجلی پیدا کند. من ده پایه برای آرامگاه در نظر گرفتم. عدد ده اولین عدد دو رقمی است و پایه و اساس بسیاری از اعداد می‌باشد. از هر پایه دو تیغه بر پایه مدل ریاضی خاصی به صورت مورب بالا می‌رود و با دیگر تیغه‌ها برخورد می‌کنند و از روبه‌رو بر روی پایه مقابلشان پائین می‌آید. همه این تیغه‌های مورب در محور عمودی وسط برج همدیگر را قطع می‌کنند. سطح پیچیده حاصله بر اثر یک فرمول ریاضی به وجود آمده که سمبل جنبه ریاضیدانی خیام است. از طرف دیگر تقاطع تیغه‌ها در سقف آرامگاه یک ستاره به وجود می‌آورد که سمبل ستاره‌شناسی خیام محسوب می‌شود. در کتیبه‌های لوزی‌شکل و کاشی‌کاری شده بنای یادبود خیام، بیست رباعی از خیام به خط تعلیق نگاشته شده است. خط تعلیق هر چند امروزه فراموش شده اما نخستین خط ایرانی است و در روزگار خیام در میان کاتبان کاربرد فراوانی داشت.

اما بنای ابتدایی  آرامگاه بوعلی در زمان قاجاریه ساخته شد. در سال 1330 انجمن آثار ملی ایران به مناسبت هزارمین سالروز تولد ابوعلی سینا تصمیم به تجدید بنای آن گرفت. طرح ونقشه بنای فعلی توسط مهندس سیحون به سبک معماری قرنی که بوعلی سینا در آن می زیسته از روی قدیمی‌ترین بنای تاریخ دار اسلامی یعنی برج گنبد قابوس در شهر گنبد اقتباس شده است.

بنای آرامگاه تلفیقی از دو سبک معماری ایران باستان و ایران بعد از اسلام است. در طراحی این مجموعه از عناصر هنرمعماری سنتی ایرانی استفاده شده است. عناصری مانند برج، الهام گرفته از برج گنبد قابوس، باغچه‌ها متاثر از باغهای ایرانی، آب نماها الهام گرفته از حوض خانه‌های سنتی و نمائی با روکار سنگهای حجیم و خشن خارا که با سنگ گرانیت کوهستان الوند آراسته شده و نمودار کاخهای باستانی ایرانیان است.

مادهٔ اصلی ساختمان آرامگاه نادر شاه از سنگ خارای منطقه کوهسنگی مشهد، مشهور به سنگ هرکاره‌ است. این سنگ یکی از مقاوم‌ترین سنگ‌هایِی است که در ایران وجود دارد . استاد دلیل این انتخاب را اشاره به صلابت و عظمت نادر شاه افشار می‌داند و در ادامه می‌نویسد: ... شکل کلی مقبرهٔ نادر به شکل شش ضلعی متناسبی است که شکلِ سیاه چادر را تداعی می‌کند؛ دلیل این امر همین نکته‌است که نادر به جای کاخ، در زیر چادر زندگی می‌کرد.

در بازسازی آرامگاه فردوسی که شبیه بنای پیشین ساخته شده است، دیوارهای آن تماماً با سنگهایی از منطقهٔ توس نماسازی شد. سقف داخلی آن هم با کاشی‌کاری معرق و متأثر از عناصر تزیینی دورهٔ هخامنشی و عصر فردوسی روکاری شد. هیأت کلی بنا نیز آرامگاه کوروش کبیر در پاسارگاد را تداعی می کند.

اما رابطه استاد با "برگجهان"...

در سال 1366 جناب آقای احمد فیض آبادی به من گفتند یک کتابی دارند که از برگجهان هم در آن تصویری وجود دارد. خیلی ذوق زده شدم. در آن سالها حتی وقتی یک نقشه ایران را می دیدم که نام برگجهان در آن درج شده بود، شگفت زده می شدم، چه رسد به یک کتاب. این بود که کتاب را از ایشان امانت گرفتم. کتاب "نگاهی به ایران - معماری روستایی و مناظر ایران"، انتشارات یساولی، طرحهای استاد سیحون از مناظر روستاهای ایران بود. کتاب مذکور نشان می داد که استاد در چندین نوبت در مسیر تهران تا برگجهان سفر کرده است. در این مسیر او از گردنه قوچک (47/7/18)، رودخانه جاجرود (47/6/17)، ناران (49/2/11)، درخت تنومند چنار "ناران" (47/9/30)، آبشار ناران (50/11/30)، هنزک (47/4/14)، انباج (48/8/23)، و باغهای افجه نقشهایی ترسیم کرده است. در  زیر عکس وضعیت فعلی (1390) درخت چنار ناران همراه با تصویری که استاد در سال 1347 کشیده است، مقایسه شده اند. سالها قبل، در حفره درون تنه این درخت فردی دکان کفاشی دایر کرده بود. عکس فعلی تنه درخت نشان می دهد که این حفره در حال حاضر مسدود شده است.

اما تصویر برگجهان را استاد سیحون در تاریخ 2 مرداد 1349 ترسیم کرده است (در سفری مستقل به مقصد برگجهان و بعد از گشت وگذار استاد در روستاهای بین راه تهران تا برگجهان در سالهای قبل از سال 1349). من هم بلافاصله در زمانی که کتاب مذکور به دستم رسید طرح برگجهان را کپی کردم. این کپی را در تاریخ 27 مهرماه 1366 و با خودکار سیاه ترسیم کردم. تصویر یادشده کوه "مرغ" را در سمت راست و "مازهون" را در سمت چپ  نشان می دهد. این تصویر تمام بافت روستا را از محله "سرده" تا "پاده" نشان می دهد. تکیه "سرده" در مرکز تصویر کاملا مشخص است. استاد با حوصله و دقت حتی نسبت به ترسیم نرده چوبی (معجر) ایوان بناها اقدام کرده است(این جزییات در تصاویر ارایه شده دیده نمی شود). نقاط و نکاتی که در تصویر سال 49 روستا دیده می شود به این شرح است:

  • تنها سقف دارای شیروانی مربوط به تکیه است (و احتمالا منزل حاج احمدآقا اثباتی).
  • محدوده های وسیعی در منطقه "پشت بالابا" و "تنگه مرغ" و "سرخه کوهک" و جنوب آن تا محدوده "سه راه" و "باغ مشکات" هنوز باغ نشده اند و فاقد درخت هستند.
  • علی رغم دقت استاد در ترسیم بیدهای "گته لش" و "اباذر" در پشت "نادره" و "تنگه مرغ"، اثری از سرو دامنه "مرغ" وجود ندارد، که به نظر می رسد در آن سالها بسیار کوچک بوده یا از چشمان تیزبین استاد دورمانده است.
  • درختان گردو در "شاهان" انبوه و متعدد است.
  • درختان تبریزی به وفور و انبوه به ویژه در محدوده "سراسو" و "درب زینعلی" مشاهده می شود.
  • خانه های روستا متراکم و متمرکز است و جز دو مورد (که به نظر می رسد یکی در محدوده "درب زینعلی" و یکی در محدوده "سه راه" باشد) خانه پراکنده و جدا افتاده ای وجود ندارد.

تصویر کپی شده  در تاریخ 26 مهر 1366 از طرح استاد سیحون

برای من جالب بود بدانم استاد تصویر فوق را در کجا کشیده است. بدیهی است محل استقرار استاد محله "شاهون" است. سالهای قبل دلخور بودم ار اینکه چرا استاد برای ترسیم نقاشی به "شاهون" رفته و به محله "سرده" نرفته اند. اما بعد به این نتیجه رسیدم که بعید است استاد قبل از انتخاب محل ترسیم نقاشی، تحقیقی در این مورد نکرده باشد و بدون برنامه قبلی اقدام به این کار کرده باشد. پس استاد جایی را انتخاب کرده است که منظره زیباتری داشته باشد و چون منظره "سرده" زیباتر از منظره "شاهون" بوده است، ناچار شده اند برای نقاشی از "سرده" در "شاهون" مستقر شود!

اما - خارج از شوخی- بجز منظره زیبا که همه بافت روستا را نشان می دهد، چه دلیلی دارد که استاد از میان این همه منظره و مکان به "شاهون" رفته است. تصاویر قبلی نشان می دهند استاد اغلب مناظر را در حاشیه معابر اصلی مستقر شده و کشیده اند. از این نظر ترسیم روستا از "سر گردن" مناسب تر بود. ولی استاد در برگجهان به درون بافت روستا آمده اند و تا انتهای روستا پیش رفته اند. شاید اگر بدانیم این منظره از چه نقطه ای ترسیم شده است، بتوان دلیل آن را بیشتر فهمید.

در سال گذشته فرصتی به دست آمد که دوربین به دست دنبال این موضوع باشم. تصور اولیه ام این بود که از کوچه باغهای شمال بافت روستایی محله "شاهان" این تصویر کشیده شده است. وقتی به این مکانها رفتم دیدم به هیچ وجه نمی توان در این نقطه عکس مناسبی از محله سرده تهیه کرد. وجود انبوه درختان به ویژه در حاشیه راهها این امکان را به من نداد. مجبور شدم به درون باغها بروم . محل برداشت تصویر خیلی پایین می رفت و در عمق قرار می گرفت. به ناچار باید بالاتر می رفتم. امکان حرکت در باغهای بالادست نبود. زیرا  دارای دیوار و فنس بودند یا در آنها ئیلا ساری شده بود. مجبور شده به بالای باغها و دامنه آفتابکوه بروم. این بار تصویر در پایین قرار می گرفت. پایین آمدم. تا پشت بام حمام شاهان جای خوبی برای تصویربرداری پیدا نکردم. عکسی که از آنجا گرفتم از نظر چپ و راستی تصویر سرده مطابق طرح استاد مناسب بود، ولی باز هم باید محل استقرار را بالاتر می بردم. جلوی مسجد ایستادم. هنوز پایین بودم و علاوه بر آن بناها و درختان مانع دید بودند. پشت ساختمان مسجد رفتم. دید به کلی بسته بود. مجبور شدم درون مسجد بروم: طبقه بالا بخش زنانه درست جایی بود که مناسب بود و عکس گرفته شده از این نقطه بهترین تطابق را با تصویر ترسیم شده توسط استاد داشت.

اگر بپذیریم که در سال 49 مسجد "شاهون" وجود داشته است، اما دو طبقه بودن آن مورد تردید است. پس باید استاد برای ترسیم این نقاشی به پشت بام مسجد رفته باشد. این کار با توجه به فقدان راه پله مناسب برای رفتن به پشت بام به ویژه در گرمترین روزهای سال، بعید به نظر می رسد. این موضوع به دو دلیل دیگر هم تایید می شود. یکی این که مقایسه عکس و نقاشی با مدنظر قرار دادن تراز ساختمان تکیه سرده در تصاویر نشان می دهد که هنوز باید در اتفاع بالاتری برای تهیه عکس رفت. یعنی بالاتر از تراز پشت بام مسجد. به علاوه با توجه به شیبدار بودن زمین، استاد بجای رفتن به پشت بام ساختمان مسجد می توانست با کمی عقبتر رفتن، به باغ پشت مسجد برود و همین منظره را مشاهده کند.

من نتوانستم در آن زمان به این باغ مورد اشاره در پشت ساختمان مسجد بروم. زیرا دور آن دیوار کشیده شده است. این باغ در سال 49 متعلق به محمد همایون (محمدخان)بوده است. آیا استاد برای ترسیم این منظره به داخل باغ "محمدخان" رفته است؟ بعید نیست محمد خان پذیرای استاد در روزهای سفر به برگجهان بوده است. هر چه باشد و استاد در برگجهان میهمان هر که بوده است، تاثیری که این خاطره در یاد وی داشته است، در جمله زیر (که استاد در باره برگجهان در ذیل تصویر یاد شده نوشته اند) نمایان است:

"اطمینان بخش بواسطه سادگی و سخاوتش، مشحون از میوه و سبزی ، مهربان و میهمان نواز، این دهکده فراموش شده در قعر دره، گهواره ای را می ماند که دست قضا آن را در میان این دو رشته کوه سرسخت قرار داده باشد."

تصویر کشیده شده در تاریخ 2 مرداد 1349 به دست استاد

تصویر روستای برگجهان در سال 1390

منابع:

  • نگاهی به ایران، معماری روستایی و مناظر ایران، انتشارات یساولی (با تشکر از جناب احمد فیض آبادی و محمود فیض آبادی که کتاب و اسکن تصاویر را در اختیار من قرار دادند).
  • ویکیپدیا
FacebookTwitter
نظر (5)
  • امیر پورفرد

    باتشکر فراوان از استادسیحون و تشکر فراوان از سعی وتلاش مهندس لبافی وبرادران فیض ا بادی که نسبت به نگارش وتهیه مطالب زیبا ومفید همیشه سایت را یاری کرده اند خداقوت ومطالبتان مستدام

  • Mike Kashani

    با درود فراوان به همه عزیزان که زحمت و متا له در لابلای کتابها و اسناد قدیم سفر میکنند و ما رو به این آب و خاک مادری آشنا مکونند امیدوارم سی هان های بی شمار از این آب و خاک ظهور نمایاند. ممنون همه گی گرمI am sorry my translate is typing wrong, I hope you forget me. Good luck every one

  • Homa

    سلام خدمت تمامی دوستان
    مطلب خیلی جالب و ارزشمندی بود . . همیشه منتظر نوشته های زیبای شما هستیم .

  • علی اکبر لبافی

    با تشکر از دوستانی که هنوز هم مطالب سایت رو مطالعه می کنند و به ویژه عزیزانی که با درج مطلبی در ذیل نوشته ها سبب دلگرمی حقیر می شوند :unde:

  • Mike Kashani

    با دورود به دوستان

    متاسفانه استاد سيحون امروز روحش به جاود انه بيوست . روهش روان و يادش كرامى.


تنها کاربران عضو شده در سایت می توانند نظر خود را ارسال کنند!
اگر در سایت عضو هستید با نام کاربری و رمز عبور خود در سایت وارد شوید
برای ارسال نظر لطفاً قوانین سایت را در نظر داشته باشید...


 
 
 
 

فرهنگ لغات برگجهانی

محبوب ترین مطالب


Warning: Creating default object from empty value in /home/cmatcar7/public_html/modules/mod_mostread/helper.php on line 79

Warning: Creating default object from empty value in /home/cmatcar7/public_html/modules/mod_mostread/helper.php on line 79

Warning: Creating default object from empty value in /home/cmatcar7/public_html/modules/mod_mostread/helper.php on line 79

Warning: Creating default object from empty value in /home/cmatcar7/public_html/modules/mod_mostread/helper.php on line 79

Warning: Creating default object from empty value in /home/cmatcar7/public_html/modules/mod_mostread/helper.php on line 79

Warning: Creating default object from empty value in /home/cmatcar7/public_html/modules/mod_mostread/helper.php on line 79

آخرین مطالب


Warning: Creating default object from empty value in /home/cmatcar7/public_html/modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Warning: Creating default object from empty value in /home/cmatcar7/public_html/modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Warning: Creating default object from empty value in /home/cmatcar7/public_html/modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Warning: Creating default object from empty value in /home/cmatcar7/public_html/modules/mod_latestnews/helper.php on line 109

Warning: Creating default object from empty value in /home/cmatcar7/public_html/modules/mod_latestnews/helper.php on line 109